MAKALAH BEDAH TEMBANG POCUNG SERAT WEDATAMA

BAB I

PURWAKA

Kabudayan ing satunggaling bangsa ngoyot saking kabudayan ingkang dipunkasilaken dening leluhuripun. Kabudayan sejatosipun wujud saking satunggaling kompleks gagasan, nilai, norma-norma, lan tatanan. Pramila, ing sajroning kabudayan ngandut tatanan ingkang saged dipundadosaken cepengan ing tata uriping manungsa. Wujud kabudayan minangka komplek gagasan, nilai, norma, lantatananmenika dados bahan penelitian para ahli kasusastran, amargi kompleks gagasan, nilai, norma-norma, saha tatanan menika kaamot ing sajroning karya sastra.

Karya sastra ing tlatah Jawi dipunginakaken kangge sarana nyebaraken pesen lan ajaran ingkang migunani ing ngaurip. Salah satunggaling karya sastra Jawi wonten ingkang awujud serat. Ing sajroning Serat kaamot ajaran lan pesen ingkang dipun tujuaken kangge para pamaos, mliginipun para mudha supados para mudha menika nggadhahi watak ingkang luhur. Kadosta serat Wedhatama ingkang kaanggit dening Mendiang Sri Mangkunagoro VI ing Surakarta. Serat Wedhatama menika nggadhahi ancas supadosa para generasi mudha ing Kraton Surakarta saged nyerep ajaran ingkang wonten ing sajroning serat menika. Ananging kanthi lampahing jaman, isi lan ajaran saking Serat Wedhatama menika mumpangati kangge sinten kemawon, ugi seged dipunginakaken ngantos wekdal ingkang boten winates. Pramila, boten nggumunaken bilih kathah tiyang ingkang remen kaliyan Serat Wedhatama, mliginipun masyarakat Jawi. Serat menika ugi dipunremeni dening bangsa manca kadosta: Amerika lan Australia.

Wedharan ing nginggil menika nglatari peneliti mbedhah babagan ajaran pendidikan moral ingkang wonten ing sajroning Serat Wedhatama. Pendidikan moral ingkang badhe dipunbedhah inggih menika pendidikan moral ing sajroning pupuh Pocung. Pocung sejatosipun saking tembung pocong. Teges simbolisipun inggih menika manungsa ingkang sampun dumugi ing pucuk, kathah pesen lan ajaran ingkang kaamot ing pupuh Pocung menika ingkang saged dipunginaaken minangka sangu saderengipun pejah (dipocong).

BAB II

GEGARAN TEORI

A.    Nilai

Nilai miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia anggitanipun Poerwadarminta (1990:756) inggih menika sipat utawi sawetawis ingkang wigati utawi migunani kangge kamanungsan. Sejatosipun, nilai menika samubarang ingkang dados sebab menapa menungsa tansah ngupadaya prekawis kangge nginggilaken kwalitasipun manungsa piyambak.

B.     Pendidikan

Pendidikan inggih menika upadaya manungsa ingkang terorganisir lan tinata supados saged ngrembakakaken potensinipun, potensi fisik, emosi, tata laku, moral, pengetahuan, lan ketrampilan ing pangajab ndadosaken manungsa dewasa ingkang mangertosi hak lan kewajibanipun, saengga saged mbangun dhiri pribadi, kulawarga, sarta masyarakat.

Miturut Syam (1987:2) pendidikan saged dipuntegesi minangka upadaya manungsa supados nggadhahi  kapribaden ingkang cocog kaliyan nilai ing sajroning masyrakat lan kabudayan. Pendidikan boten namung saking lembaga formal kemawon, ananging pendidikan ugi saged kalampah ing sajroning lingkungan masyarakat lan kulawarga. Pendidikan ingkang kados menika boten kaiket wekdal, tegesipun kapan lan wonten pundi kemawon pendidikan saged kalampahan. Wedharan ing nginggil menika dipun wastani Pendidikan Sepanjang Hayat (Long Life Education).

Pendidikan ingkang kaamot ing sajroning karya sastra kelabat Pendidikan Sepanjang Hayat, amargi saged kalangsungaken kapan kemawon lan wonten pudi kemawon.

C.     Moral

Moral miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (1990:665) inggih menika ajaran babagan samubarang ingkang sae lan awon ingkang saged dipuntampi masyarakat umum ingkang ginayur kaliyan tata laku, tata krama, kewajiban, akhlak, budi pakarti, lan tata susila. Moral ugi dipunsebat ajaran babagan sawetawis ingkang sae utawi awon ingkang saged dipundadosaken cepenganing ngaurip manungsa utawi masyarakat.

D.    Pendidikan Moral

Pendidikan moral inggih menika upadaya nylarasaken nilai moral lan spiritual ingkang dipun betahaken manungsa supados saged milih kanthi wicaksana samubarang ingkang sae lan ingkang awon kangge tuntunan tata laku ing ngalam donya ingkang ruwet menika.

Dados, nilai pendidikan moral saged dipunwastani minangka ajaran ingkang dipunturunaken dhumateng tiyang supados saged milih kanthi wicaksana prekawis ingkang sae utawi ingkang awon kangge cepengan gesang ing alam donya.

E.     Pocung

Pocung tegesipun menawi tiyang sampun seda menika dipunpocong utawi diwungkus kados pocongan, pramila wonten : (a) pocong tunjung seta, dipunparingi tunjung (sekar) awarni pethak lan dipunwungkus kaliyan kain pethak, pangajabipun supados antuk kasucen, wonten ugi (b) pocong madusita, sita tegesipun pethak lan madu tegesipun manis. Ing pangajab dosanipun kalis lan antuk panggenan ingkang sae. (Suwardi, 1999:32)

Pocong menika nggandhahi teges bilih manungsa sampun puput anggenipun urip ing alam donya, sampun dugi ing titi mangsanipun. Pramila saderengipun puput yuswa, manungsa kedah nggadhahi sangu kangge ngadhep Gusti Allah. Sangu ing dinten akhir menika dipunangsal saking gesang ing alam nyata, lan gesang ing alam nyata menika kedah wonten cepenganipun, pramila nilai moral minangka cepengan gesang ugi kedah diunkuwataken.

F.      Wedhatama

Wedhatama rinonce saking kalih tembung, inggih menika wedha lan utama. Wedha saking basa Sansekerta tegesipun kawruh, (ilmu) pengetahuan (Mardiwarsita, 1979:670). Utama saking basa Sansekerta, miturut Baoesastra Djawa (1937:447) tegesipun becik utawi linuwih. Dados, Wedhatama tegesipun kawuh kangge nggayuh watak utawi budi ingkang luhur/sae kangge satunggaling manungsa.

BAB III

ASILING PANALITEN SAHA PANGREMBAGIPUN

Serat Wedhatama menika kaanggit dening Mendiang Sri Mangkunagoro IV Surakarta ingkang nggadhahi nama jangkep Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ario Mangkunagoro IV.

Aslinipun, naskah Wedhatama menika awujud puisi (tembang) ingkang cacah 100 (setunggalatus) pada, rantamaninipun inggih menika: pupuh Pangkur 14 pada, pupuh Sinom 18 pada, pupuh Pocung 15 pada, pupuh Gambuh 35 pada, lan pupuh Kinanthi 18 pada.

Serat Wedhatama ngandut ajaran-ajaran utawi tuntunan ngaurip ingkang kathah sanget. Salah satunggaling ajaran ingkang kaamot ing sajroning Serat Wedhatama inggih menika ajaran moral. Pramila ing ngandhap menika kawedharaken nilai pendidikan moral menapa kemawon ingkang wonten ing sajroning Serat Wedhatama, mliginipun nilai pendidikan moral ing sajroning pupuh Pocung, Serat Wedhatama.

Ing ngandhap menika teks pupuh Pocung lan terjemahanipun:

No. pada	Teks asli	Terjemahan bebas
1.	Ngelmu iku, Kalakone kanthi laku, Lekase lawan kas, Tegese kas nyantosani, Setya budya pengekese dur angkara.	Ngelmu menika saged kawujud menawi dipunlampahi. Dipunwiwiti kanthi niyat, niyat menika ingkang ndadosaken sentosa. Budi ingkang setya saged nggempur nafsu angkara.
2.	Angkara gung, Neng angga anggung gumulung, Gegolonganira, Triloka lekere kongsi, Yen den umbar ambabar dadi rubeda.	Nafsu angkara ingkang ageng ing sajroning dhiri tansah makempal kaliyan klompok nafsu. Ngantos anggubet tigang donya. Menawi dipunkedelaken, saged ngrembaka dados mbebayani.
3.	Beda lamun, Kang wus sengsem reh ngasamun, Semune ngaksama, Sasamane bangsa sisip, Sarwa sareh saking mardi martatama.	Benten kaliyan ingkang sampun sengsem ing rokhaniah. Tansah paring pangapura ing sedaya kalepatan. Sabar amargi ngupadaya budhi ingkang utama.
4.	Taman limut, Durgameng tyas kang weh limput, Kerem ing karamat, Karana karoban ing sih, Sihing sukma ngrebda saardi gengira.	Ing kahanan sepen, manah ingkang boten sae ngrembaka. Ndadosaken kerem kasebabaken rahmat, amargi dipunkuwasani dening tresna asih. Tresna asihing manah ngrembaka sagunung agengipun.
5.	Yeku patut, Tinulad tulad tinurut, Sapituduhira, Aja kaya jaman mangkin, Ken pramudha mundhi dhiri rapal makna.	Sakmenika ingkang pantes dipuntuladha lan dipunturut. Ampun kados jaman sakniki, kathah para mudha ingkang ngagungaken donga mantra.
6.	Durung pecus, Kesusu kaselak besus, Amaknani rapal Kaya sayid weton Mesir, Pendhak-pendhak angendhak gunaning janma.	Dereng pinter ananging kesesa kepengin anggak. Nerangaken donga, kados turunan Nabi saking Mesir. Asring ngandhapaken kapinteran tiyang sanes.
7.	Kang kadyeku, Kalebu wong ngaku-aku, Akale alangka, Elok Jawane denmohi, Paksa langkah ngangkah met kawruh ing Mekah.	Ingkang kados menika, kalebet tiyang ingkang ngaku-aku. Pandangonipun boten saged dipuntampi akal. Aeng, boten remen nJawani. Meksa dhiri pados kaeruh ing Mekah.
8.	Nora weruh, Rosing rasa kang rinuruh, Lumeketing angga, Anggere padha marsudi, Kana kene kaanane nora beda.	Boten mangertos thelengeing samubarang ingkang dipunpadosi. Kelet ing badanipun piyambak. Menawi sedaya kersa ikhtiyar, ing pundi kemawon kahanan boten benten.
9.	Uger lugu, Den ta mrih pralebdeng kalbu, Yen kabul kabuka, Ing drajad kajating urip, Kaya kang wus winahya sekar srinata	Menawi temenan anggenipun ningkataken pikiran, yen ta kinabul kabuka ing sajroning derajat (tingkat) kepenginan gesang. Kados ingkang sampun kasebat.
10.	Basa ngelmu, Mupakate lan panemu, Pasahe lan tapa, Yen satriya tanah Jawi, Kuna kuna kang ginilut tripakara.	Ingkang dipunwastani ngelmu cocogipun kaliyan pamanggih (logika). Kasilipun kanthi tapa. Kangge satriya Jawi jaman rumiyin, ingkang dados tuntunan tigang perkawis.
11.	Lila lamun, Kelangan nora gegetun, Trima yen ketaman, Sakserik semeng dumadi, Tri legawa nelangsa srah ing Bathara.	Lila menawi kelangan, boten gela. Narima (sabar) menawi dipunpilara tiyang sanes. Tiga: ikhlas, srah ing Gusti.
12.	Bathara Gung, Inguger graning jajantung, Jenek hyang wisesa, Sana pasenedan suci, Nora kaya si mudha mudhar angkara.	Ingkang Maha Agung dipunpanggnaken ing thelenging manah. Ingkang Maha Kuwaos kerasan ing panggen ingkang suci. Boten kados pratingkahipun tiyang mudha ingkang nuruti angkara.
13.	Nora uwus, Kareme anguwus uwus, Uwose tan ana, Mung janjine muring-muring, Kaya buta buteng betah nganiaya.	Boten kendhat, remen anggenipun nyacad. Tanpa isi, namung waton duka kemawon. Kados raseksa, gampil duka lan nganiaya.
14.	Sakeh luput, Ing angga tansah linimput, Linimpet ing sabda, Larka tan ana udani, Lumuh ana ardane ginawa gada.	Sedaya kalepatan ing badan dipuntutupi. Dipunwalik, dipunanggep boten wonten ingkang mangertos. Boten purun dipunsebat awon/klentu, sifat angkaranipun dados gaman.
15.	Durung punjul, Ing kawruh kaselak jujul, Kaseselan hawa, Cupet kapepetan pamrih, Tangeh nedya anggambuh mring Hyang Wisesa.	Dereng pinter ing ngelmu, ananging kesesa dipunwastani wasis. Dipunkancani dening nepsu. Ngelmunipun ngurang, amargi kalingan dening pamrihipun. Boten saged nyaket ing Gusti.

Nilai-nilai pendidikan moral ingkang kaamot ing pupuh Pocung Serat Wedhatama inggih menika:

1.      Sedaya prekawis kedah dipunwiwiti kanthi niyat sae.

Indikator :            ….., Lekase lawan kas, Tegese kas nyantosani, Setya budya pengekese dur angkara (pada 1)

Tembung kas ing pada setunggal menika tegesipun niyat. Dados, sedaya tumindak menapa kemawon kedahipun dipun wiwiti kanthi niyat ingkang sae supados kasil kanthi sentosa. Niyat ingkang sae menika uga saged nggempur nafsu angkara

2.      Supadosa dados tiyang ingkang cedhak maring Gusti.

Indikator : ….., Kang wus sengsem reh ngasamun, Semune ngaksama, Sasamane bangsa sisip, Sarwa sareh saking mardi martatama.(pada 3)

……, Aja kaya jaman mangkin, Ken pramudha mundhi dhiri rapal makna.

(pada 5)

……, Sana pasenedan suci,Nora kaya si mudha mudhar angkara.(pada 12)

Wedharan ing nginggil nggadhahi teges bilih manungsa kedah cerak maring gusti, amargi kanthi eling maring Gusti, kita saged dados manunsa ingkang jembar pangapuranipu, sabar, lan nggadhahi budi utama.

3.      Tresna asih ngalahaken tata laku awon.

Indikator : Taman limut, Durgameng tyas kang weh limput, Kerem ing karamat, Karana karoban ing sih, Sihing sukma ngrebda saardi gengira.(pada 4)

Wedharan ing nginggil tegesipun bilih tresna asih ndadosaken manah kebak ing rahmat.

4.      Supados boten dados tiyang ingkang anggak lan sok pinter.

Indikator : Durung pecus, Kesusu kaselak besus, Amaknani rapal, Kaya sayid weton Mesir, …….. (pada 6)

Kang kadyeku, Kalebu wong ngaku-aku, Akale alangka, Elok ……. (pada 7)

Nora uwus, Kareme anguwus uwus, Uwose tan ana, Mung …... (pada 13)

……, Larka tan ana udani, Lumuh ana ardane ginawa gada. (pada 14)

Durung punjul, Ing kawruh kaselak jujul, Kaseselan hawa, ……. (pada 15)

Tegesipun bilih sipat anggak lan sok pinter menika boten sa. Kedahipun kita nggadhahi sipat rundhukking pari, inggih menika pinter ananging ngandhapaken dhiri (boten anggak.

5.      Tuntunan supados kita tansah ikhtiar.

Indikator : …… Lumeketing angga, Anggere padha marsudi, Kana kene kaanane nora beda. (pada 8)

Uger lugu, Den ta mrih pralebdeng kalbu, Yen kabul kabuka, …….. (pada 9)

Tegesipun kita kedah tansah ikhtiar, amargi kanthi ikhtiar kita seged nggranggeh menapa kemawon ingkang dados pangajab kita.

6.      Tuntunan supados kita nglampahi laku prihatin.

Indikator : Basa ngelmu, Mupakate lan panemu, Pasahe lan tapa, Yen satriya tanah Jawi, …. (pada 10)

Tegesipun kita minangka tiyang gesang supadosa nglampahi laku prihatin kados para satriya. Aknthi laku prihaatin, kita saged nggayuh menapaa ingkang dados pangajab kita.

7.      Lila legawa dhumateng sedaya prekara ingkang nemahi

Indikator : Lila lamun, Kelangan nora gegetun, Trima yen ketaman, Sakserik semeng dumadi, Tri legawa nelangsa srah ing Bathara. (pada 11)

Tegesipun kita minangka titah sawantah namung nglampahi sedaya garis ingkang sampun ginarisaken dening Gusti, pramila kedah pasrah lan lila legawa dhumateng sedaya qodaripun Gusti.

8.      Sabar lan ikhlas menawi dipun pilara tiyang sanes.

Indikator : ……, Trima yen ketaman, Sakserik semeng dumadi, Tri legawa nelangsa srah ing Bathara. (pada 11)

…..., Uwose tan ana, Mung janjine muring-muring, Kaya buta buteng betah nganiaya. (pada 13)

Wedharan ing nginggil nerangaken bilih kita kedah sabar, lan lila menawi wonten tiyang ingkang damel boten keprananing manah kita. Ampun ngantos keraos serik.

      Nilai pendidikan moral ing nginggil menika nggadhahi ancas ing pangajab mugaa para generasi mudha nggadhahi watak ingkang sae. Nilai pendidikan moral ingkang kaamot ing sajroning pupuh Pocung Serat Wedhatama boten saged uwal saking tatanan sae lan awon, klentu lan leres. Amargi sejatosipun nilai pendidikan moral inggih menika cepengenipun tiyang gesang ing ngalam donya.

BAB IV

DUDUTAN

Karya sastra Jawi ingkang awujud Serat nggadhahi kathah ajaran ingkang mumpangati. Ugi Serat Wedhatama ingkang kaanggit dening K G P A A Mangkunegara IV saking Surakarta ngandut nilai pendidikan moral ingkang sae menawi dipundadosaken cepenganing gesang. Nilai pendidikan menika saged mbentuk watak manungsa Jawi ingkang abudi luhur saha asipat religius (manembah ing Gusti).

Ing pangajab mugaa nilai pendidikan moral ingkang kaamot ing sajroning pupuh Pocung Serat Wedhatama menika seged katrepaken ing masyarakat Jawi ing padinanipun.

KAPUSTAKAN

Any, Anjar. 1983. Menyingkap Serat Wedotomo. Semarang: Aneka Ilmu.

Hastuti, Tri. 1999. Nilai-Nilai Pendidikan Moral Dalam Cerita Pendek Rubrik Dongeng Nina Bobo Surat Kabar Suara Merdeka edisi tahun 1996. Tugas Akhir Skripsi. Yogyakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta.

Mangkunegara IV, K.G.P.A.A. 1979. Terjemahan Wedhatama. Jakarta: Pradnya Paramita.

Mardiwarsito, L. 1979. Kamus Jawa Kuno-Indonesia. Flores: Penerbit Nusa Indah.

Poerwadarminta, W J S. 1937. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B Wolters-Groningen.

Suwardi. 1999. Falsafah Hidup Jawa. Yogyakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta.

Syam, M. Noor Dkk. 1987. Pengantar Dasar-Dasar Kependidikan, Pengertian dan Hukum Dasar Pendidikan. Surabaya: Usaha Nasional.